FİLLER TEPİŞİYOR ÇİMENLER EZİLİYOR

Özgür ATAK ozguratak@gmail.com http://fotografneyianlatir.blogspot.com/

Bu yazı Birgün gazetesinde yayınlanmıştır.

AVRUPAYLA RUSYA ARASINA SIKIŞAN UKRAYNA

Dünyadaki en büyük yedinci, enerji alanında ise ExxonMobil, Royal Dutch Shell, BP’den sonra en büyük dördüncü şirket olan Rus devi Gazprom, 2 milyar dolarlık borç ve yeni anlaşma detaylarında uzlaşma sağlanamaması nedeniyle Ukrayna'ya verdiği gazı yılbaşında kesmişti. Bilindiği gibi Türkiye, Rusya'dan ithal ettiği yıllık 30 milyar metreküplük gazın 14 milyar metreküpünü Ukrayna üzerinden gelen Batı Hattı yoluyla alıyor. Bu nedenle Türkiye de diğer bir çok Avrupa ülkesi gibi risk altında.

Hatırlanacağı üzere yaklaşık 2 yıl önce, yine benzeri bir anlaşmazlık yaşanmış ve Ukrayna, Rusya'nın Türkiye'ye verdiği gazı kendi ihtiyacı için kullanmıştı. Ukrayna'nın çektiği gaz nedeniyle gaz basıncı düşünce Türkiye zor günler geçirmişti. Şu an için Türkiye’ye dair tehlike atlatılmış gibi görünse de Avrupa için durum ciddiyetini koruyor.

Sorunun ekonomik boyutu

Aralık ayı boyunca süren müzakereler sonunda Rusya ve Ukrayna bir anlaşmaya varamamıştı ve Ukrayna hükümeti adeta başına gelecekleri sezmişçesine çelişkili bir dizi açıklama/ savunma yapmıştı. Başbakan Timoşenko, Gazprom’a olan borcun Ukrayna’ya değil, aracı firma RosUkroEnergo şirketine ait olduğunu açıklamış, daha sonra Devlet Başkanı Yuşenko ise 1 milyar dolarlık borcun ödendiğini, geri kalanının ise 2009 Ocak ve Şubat aylarında ödenmek üzere bölündüğünü açıklamıştı. Fakat yapılan bu açıklamaları Gazprom reddetmişti. Bunun üzerine Gazprom eğer 1.67 milyar dolarlık borç ve 450 milyon dolarlık gecikme cezası ödenmez ise 1 Ocak tarihinde Ukrayna’ya gaz akışının kesileceğini açıklamıştı. 30 Aralık günü Ukrayna gaz dağıtım şirketi Neftogaz, RosUkroEnergo’ya 1,5 milyar dolarlık ödeme yaptığını ve gecikmenin bu aracılık işleri nedeniyle olduğunu bildirmişse de Gazprom herhangi bir ödeme yapıldığına dair kendilerine bir bilgi ulaşmadığını tüm Avrupa basınına yazılı olarak bildirmişti. Zaten bir süredir Gazprom gelişen bu sıkıntılar üzerine Neftogaz’ın, yaşanan herhangi bir kesinti durumunda AB’ye gönderilen gazdan kesinti yapılacağı tehdidinde bulunduğunu iddia ediyordu.

Gazprom Ekim-Kasım 2008 dönemine ait olmak üzere 2 milyar dolarlık borcun kendilerine ödenmediği sürece yeni bir anlaşmaya imza atmamaktan yana tavır koyarken, 2009 yılı doğalgaz satış fiyatı konusunda da uzlaşma olmadı. Bu nedenle Gazprom şu anda Ukrayna'ya transit geçiş anlaşması çerçevesinde sadece Avrupa ve Türkiye'ye iletilmek üzere gaz veriyor.

Rusya gaz fiyatını arttırırken Ukrayna transit ücrette artış istiyor

Ukrayna ile Rusya arasında yeni doğalgaz anlaşmasına yönelik görüşmeler ekim 2008'de başlamıştı. Ukrayna en son bin metreküp gaz için 179.5 dolar öderken, Rusya bu miktarın yeni anlaşmayla 250 dolara çıkmasını istiyordu. Sunulan bu yeni tarifenin Avrupalı müşterilerine önerilenin neredeyse yarısı olduğunu belirten Gazprom yetkilileri bu yeni fiyatın kabul görmediğini dile getirdiler. Ukrayna, 2005 yılında bin metreküp gaz ithalatı için Rusya'ya 50 dolar, 2006 yılında 95 dolar, 2007 yılında ise 135 dolar ödemişti. Bu kademeli fiyat artışını Gazprom Ermenistan, Moldova, Beyaz Rusya ve Baltık ülkeleri gibi eski Sovyet ülkelerinde de uyguladı. Uluslar arası ajanslara göre Ukrayna ile Rusya arasında yeni yıla ait gaz sözleşmesi imzalanamamasındaki bir diğer neden de transit geçiş ücretlerinin Ukrayna tarafından arttırılmak istenmesi. Aslında transit anlaşması 2010 yılına kadar geçerli ve her yıl Avrupa'ya 110 milyar metreküp gaz transfer ediliyor ve bunun için Rusya Ukrayna'ya her 100 kilometre için 1.60 dolar geçiş ücreti ödüyor. Görüşmeler sırasında Ukrayna, eğer gaz fiyatlarında bir artış olacaksa transit geçiş ücretlerinde de artış olması gerektiğini savunuyordu.

Rus Enerji Politikası ve Ukrayna ile İlişkiler: Rusya alternatif yol arayışında

Geçtiğimiz sekiz yıla bakıldığında Rusya’nın dış politikasının enerji eksenli seyrettiği görülür. 2000 yılında Devlet Başkanı olan Vladimir Putin, Rusya’nın muazzam enerji kaynakları ve stratejik konumunu ekonomik ve siyasi güce dönüştürmenin en büyük hedefleri olduğunu ilan etmişti. Gerçekten de Rusya, Vladimir Putin döneminde, özellikle enerjiden elde edilen gelirlerle önemli ekonomik gelişme yaşarken, enerji ticareti Rusya için önemli bir stratejik araç haline geldi. Batı yanlısı politikalar benimseyen Ukrayna ve Gürcistan gibi eski Sovyet ülkeleri üzerinde Rusya, enerji bağımlılığını kullanarak ekonomik ve siyasi baskı kurmaya çalışırken, Kremlin yörüngesinde kalan ülkeler için Rusya ile ilişkiler çok daha sorunsuz gelişti.
Rusya’nın bu krizden amaçladığı, yalnızca Ukrayna’yı daha yüksek fiyatlar konusunda ikna etmek değil, ülkedeki siyasi ve ekonomik istikrarsızlığı arttırarak, bu kritik dönemde Turuncu iktidar üzerinde baskı oluşturmak olduğu açıkça görülüyor.

Bahsi geçen yörünge dışında yol alan Ukrayna’da iktidar, her ne kadar kendi rezervleri ile kesintiye bir süre için dayanmaya çalışacaksa da, krizin kalıcı biçimde çözülememesi siyasi anlamda ciddi biçimde olumsuz etkilenecektir. Bir senedir siyasi istikrarsızlık sebebiyle önemli ekonomik sorunlarla uğraşan Ukrayna’da hükümete desteğin azalması, 2010’daki başkanlık seçimlerinde Rusya yanlılarının avantajlı konuma gelmesi, hatta ülkedeki iktidarın dağılması seçeneğini daha olası kılıyor. Ukrayna’nın, özellikle AB Dönem Başkanı Çek Cumhuriyeti’nden gelen açıklama sonrasında Batılı devletlerden destek beklentisi iyice azalmış görünüyor.
Rusya tüm bu gelişmeleri fırsat bilerek yıllardır yaşadığı kriz nedeniyle, Avrupa'ya giden Rus gazının yüzde 80'ine ev sahipliği yapan bu ülkeyi by-pass edecek yeni alternatif geçiş yolları arayışında. Bu çerçevede Güney Akım Projesi'ni gündeme getiren Rusya, bu hat üzerinden Rus gazının Karadeniz altından önce Bulgaristan'a oradan da Yunanistan ile Sırbistan'a taşınmasını sağlayacak seçeneği gündeme almış durumda. Macaristan'ı da bu güzergaha katan Rusya, burada bir gaz deposu da kurmak istiyor. Rusya ayrıca Baltık Denizi altından Almanya'ya da doğalgaz taşımak için çalışmalara başladı fakat küresel ekonomik kriz nedeniyle bu projelerin hayata geçmesi bir süre daha gecikecek gibi görünüyor.

Öte yandan Geçtiğimiz yıl içerisinde Orta Asya ülkeleri ile yeni enerji anlaşmaları imzalamayı kabul eden Moskova, artık bölgeden alınan enerji kaynaklarına eskisine oranla çok daha yüksek fiyatlar ödüyor.

Bu açıdan Ukrayna ve diğer bazı ülkelere yönelik bu yüksek fiyat uygulamasının altında Küresel kriz ve düşen petrol fiyatları ile Türkmenistan’dan alınan enerji için ödenen yüksek fiyatlar yattığı da söylenebilir.